İnstrumental dəyişən nədir?

Instrumental dəyişən (instrumental variable, IV) statistikada və maşın öyrənməsində modelin səhvi ilə əlaqəli olan müstəqil dəyişəni həll etmək üçün istifadə olunan dəyişəndir, bu da səbəb-nəticə təsirlərinin qiymətləndirilməsini pozur.

IV iki əsas şərti ödəməlidir:

1. Açıqlayıcı dəyişənlə əlaqə: instrumental dəyişən, problemli müstəqil dəyişənlə əlaqəli olmalıdır.
2. Birbaşa təsirin olmaması: IV, nəticəyə yalnız açıqlayıcı dəyişən vasitəsilə təsir edir, birbaşa və ya gizli amillər vasitəsilə deyil.

Məsələn: təhsilin gəlirə təsirini qiymətləndirmək istəyiriksə, lakin təhsil, motivasiya kimi müşahidə olunmayan amillərlə əlaqəli ola bilər, onda məsələn, ən yaxın təhsil müəssisəsinə olan məsafə IV kimi istifadə oluna bilər — bu, təhsilə təsir edir, amma birbaşa gəlirə təsir etmir.

Instrumental dəyişənlərin istifadəsi, səbəb-nəticə əlaqələrinin daha etibarlı qiymətləndirilməsini təmin edir, xüsusən də səbəbli çıxarış və uplift modelləşdirmə tapşırıqlarında.